Piaget, çocukların dünyayı pasif bir şekilde öğrenmediğini, çevreleriyle aktif bir etkileşime girerek bilgiyi kendi zihinlerinde inşa ettiklerini (konstrüktivizm/yapılandırmacılık) savunur. Kuram iki temel dinamik üzerine kuruludur: Temel Kavramlar ve Bilişsel Gelişim Evreleri.
A)Bilişsel Gelişimin Temel Kavramları
- Şema (Schema)
Dünyayı anlamak, organize etmek ve anlamlandırmak için oluşturulan en temel zihinsel çerçeveler veya bilişsel yapılardır. Yeni doğan bir bebeğin ilk şemaları emme ve yakalama gibi refleksif eylemlerken; büyüdükçe bu şemalar soyut kavramlara ve karmaşık problem çözme stratejilerine dönüşür. Örnek: Bir çocuğun kafasındaki dört bacaklı, tüylü ve kuyruklu canlılar köpektir şeması. - Özümleme
Bireyin, karşılaştığı yeni bir durumu, nesneyi veya bilgiyi zihninde zaten var olan mevcut şemalarıyla açıklamaya çalışması sürecidir. Yeni bilgi eski kalıba uydurulur. Örnek: Hayatında ilk defa koyun gören bir çocuğun, mevcut “köpek” şemasına dayanarak koyuna, “Aaa büyük köpek” demesi. - Uyum Sağlama/Akomodasyon
Mevcut şemaların yeni karşılaşılan durumları, bilgileri veya nesneleri açıklamada yetersiz kaldığı anlarda, zihindeki eski şemaların değiştirilmesi, genişletilmesi veya tamamen yeni bir şemanın oluşturulması sürecidir. Örnek: Çocuğun koyunun havlamadığını “mee” dediğini ve ot yediğini fark ettiğinde, her dört bacaklı hayvanın köpek olmadığını anlayıp zihninde yeni bir “koyun şeması” açması. - Dengeleme
Bilişsel gelişimin motor gücüdür. Bireyin özümleme ile uyum sağlama süreçleri arasındaki çatışmadan kurtularak zihinsel bir denge durumuna ulaşma arayışıdır. Yeni bir bilgi zihne geldiğinde önce denge bozulur (bilişsel çelişki), ardından uyum sağlama mekanizmasıyla zihin yeniden daha üst düzey bir dengeye kavuşur.
B)Gelişim Evreleri
Duyusal-Motor Dönem (0-2 Yaş)
Bebeklerin görme ve duyma gibi duyusal eylemlerini tutma ve elleme gibi fiziksel eylemleriyle birleştirerek dünyayı algılamaya çalıştıkları döneme, duyu-motor dönemi adı verilir. Bu dönemde bebek yoğun refleksler içerisindedir. En yoğun fiziksel refleksi emmedir. Piaget, duyu-motor evresini 6 alt kademede inceler.
- Basit Refleksler: Doğum sürecinden sonraki ilk aylarda bebeğin algılama ve hareket süreci sınırlı reflekslerle eşleşir.
- Birinci Döngüsel Tepkiler ve İlk Alışkanlıklar: 1 ve 4. aylarda gelişigüzel meydana gelen davranışların ortaya çıktığı görülür. Bebek rastlantısal olarak eliyle yaptığı hareketleri, tekrar denediğinde başarılı olamaz. Bu süreçte yapılan eylem türlerinin büyük bir çoğunluğunda çevreye yönelik ilgi seviyesi azdır.
- İkincil Döngüsel Tepkiler: 4 ve 8. ayda ortaya çıkan tepkiler, çevreye karşı ilginin de yoğunlaşmasıyla niyete dönük tepkiler ortaya çıkar. Örneğin bir oyuncaktan çıkar sesi tekrarlamak için vurma eylemleri ya da çevredeki sesleri taklit etme eğilimi artar.
- İkincil Döngüsel Tepkilerin Eşleşmesi: 8 ve 12. aylarda bebekler bir şeye ulaşabilmek için göz, el ve dokunma refleksini aynı anda koordine ederler. Bu dönemde bebeklerin dış dünyaya olan ilgileri de artar.
- Üçüncül Döngüsel Tepki: Piaget’e göre insanın merak duygusunun başlangıcı olan evre, 12 ve 18. aylarda bebeklerde görülür. Bu dönemlerde bebekler eşyaları farklı şekillere sokmaya ve değişik biçimlerde kullanmaya ilgi gösterirler. Çevrede olup biten her şeye yönelik merak beslemeye başlarlar.
- Şemaların İçselleştirilmesi: 18 ve 24. aylarda bebek çevreye yönelik taklitlerini artırır ve şemaları kullanmaya başlar.
İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş)
Bu dönemde çocuklar, basit düzenleme ve sınırlandırma yapabilirler. Örneğin, iki rengi birbiriyle bütünleştirebilir ya da iki seçenek arasından birini seçebilirler. Pieget’in işlem öncesi dönemi de iki alt başlığa ayrılır.
- Sembolik İşlev Alt Evresi: 2-4 yaş aralığını kapsayan evrede dil ve konuşma becerileri kazanılmaya başlar. Bu dönemde çocuklar çevrelerinde gelişen olguları anlar ve ifade etmek için sembol becerilerini kullanırlar.
- Sezgisel Düşünce Alt Evresi: 4 ve 7 yaş aralığını kapsayan dönemde akıl yürütme ve çıkarım özellikleri henüz ilkeldir. Söz konusu evrede çocukların çeşitli kalıplarla soru sorma güdüleri de artış gösterir. Bu dönem “sorma-bilme tutkusu” olarak adlandırılır.
Somut İşlemler Dönemi (7-11 Yaş)
Somut işlemler döneminde çocuk, mantıksal düşüncelerini somut nesneler üzerinde konumlandırabilir. Çevrede somut ve belirgin örnekler içeren olgulara yönelik mantık yürütmeyi başarabilirler. Çocuklar bu dönemde gerçek dünyada geçerliliği bulunan nesneleri kavrayabilirler. Çocuğun okula başlamasıyla eş zamanlı olan bu dönemde nesneleri boyut, renk ve şekil olarak sınıflandırabilmelerini sağlar. Bu dönemde 2 kavram karşımıza çıkar.
- Korunum İlkesinin Kazanılması: Maddenin şekli, konumu veya hacmi değişse de miktarının aynı kaldığını kavrarlar. Örneğin, bir bardaktaki su geniş bir kaba boşaltıldığında su miktarının değişmediğini bilirler.
- Tersine Çevirebilirlik: Zihinsel işlemleri geriye sarabilirler. Bir işlemin sonucunu tekrar başlangıç noktasına getirebilme becerisidir (Örn: 3+5=8 ise, 8-5=3 olduğunu anlarlar).
Soyut İşlemler Dönemi (11-15 Yaş)
11 ve 15 yaş aralığını kapsayan dönem, yetişkinlik süresince devam eder. Soyut düşünce ve varsayımlar üzerine düşünebilme güdülerinin artışa geçtiği bir dönemdir. Problemlere karşı çözümler bulunabilir ve gelecek hakkında bir düşünce geliştirilebilir. Bu dönemin öne çıkan temel özellikleri şunlardır:
- Hipotetik ve Analitik Düşünme: Problem çözerken olasılıkları değerlendirme, hipotezler üretme ve sistematik deneyler yaparak sonuca ulaşma becerisi kazanılır.
- Ergen Benmerkezciliği: Özellikle dönemin başlarında ergen herkesin kendisiyle ilgilendiğini ve kendisini izlediğini düşünür. Kendi fikirlerinin ve düşüncelerinin eşsiz olduğuna inanır.
- Göreceli ve Kombinasyonel Düşünme: Olayların kişiden kişiye değişebileceğini kavrar. Ayrıca karmaşık durumları veya fikirleri mantıksal kombinasyonlarla birleştirebilir.
“Yaşam ve zihinsel olan arasında, biyolojik olanla psikolojik olan arasında hiçbir sınır olmadığına inanıyorum. Bir organizmanın önceki deneyimlerini hesaba katıp yeni bir duruma uyum sağladığı an, psikolojiye çok benzer.”
Jean Claude Bringuier ile röportaj (1969)
